Từ một ước mơ

Ngày 25 tháng 10 năm 2003, giáo sư Donald Knuth gửi một lá thư đến ban biên tập của tạp chí chuyên ngành thuật toán (Journal of Algorithms). Trong thư, ông phân tích giá cả xuất bản của các tạp chí chuyên ngành trong ngành lý thuyết khoa học máy tính. Giá xuất bản của các bài báo chuyên ngành tính theo từng trang đã tăng quá nhanh. Ông so sánh giá tính theo lạm phát và giá tăng thực tế. So sánh cho thấy một số nhà xuất bản chuyên nghiệp đã lợi dụng các nghiên cứu khoa học, vốn bản chất là miễn phí và tự nguyên, để kiếm lợi quá đáng. Các ban biên tập và các người phê bình (review) các bài báo chuyên ngành đều nói chung là làm việc tự nguyện và miễn phí. (Đôi khi người trong ban biên tập có thể nhận một số tiền tượng trưng hoàn toàn không đáng kể.) Trong khi đó các thư viện phải trả một giá rất đắt để nhận các tạp chí chuyên ngành này. Ông đặc biệt nghiêm khắc với nhà xuất bản Elsevier, kẻ kiếm lợi quá đáng nhất. Khi xưa thì các nhà xuất bản phải làm việc khá nhiều để có thể đăng một số báo. Nay thì nhờ có phần mềm miễn phí TeX của chính Don Knuth, các tác giả đều tự soạn thảo lấy bài báo của mình với chất lượng rất cao. Nói chung một nhà xuất bản chỉ là người đứng giữa, thu bài (đã soạn thảo) và làm việc in ấn và phát hành. Lá thư này đã làm cho cả ban biên tập của Journal of Algorithms từ chức và tự thành lập một journal mới. Một o&shynline journal miễn phí khác cho ngành lý thuyết tính toán cũng đã được thành lập. Online Journal of Combinatorics đã bắt đầu hành trình này khoảng năm 1995, và đã rất thành công. Giá trị khoa học và danh tiếng của một journal hoàn toàn nằm ở danh tiếng của ban biên tập, cho nên các o&shynline journal này, dù mới, đều là các journal đỉnh cao trong ngành. Online journal trong thời đại chúng ta là đường đi cực kỳ hữu lý, nhất là đối với các nghiên cứu khoa học. Bất kỳ nhà khoa học chân chính nào cũng muốn công trình, ý tưởng của mình đến với người đọc nhanh chóng nhất, tiện lợi nhất, và ít tốn kém nhất (trong trường hợp này là miễn phí). Các nhà khoa học máy tính đều để các bài báo của mình ở homepage của họ, và có thống kê ở tạp chí Nature cho thấy các bài báo o&shynline được đọc và tham chiếu (referred/cited) đến nhiều hơn các bài khác. Với một webserver đơn giản và ít công bảo trì là phần cơ học của một journal đã được đảm bảo. Các công việc còn lại là biên tập và phê bình, chọn bài, thì các nhà khoa học đằng nào cũng đang làm. Một vụ tương tự cũng đã xảy ra ở Machine Learning Journal vài năm trước, và toàn bộ ban biên tập của tạp chí này cũng đã thoái vị và thành lập o&shynline journal miễn phí Journal of Machine Learning Research. Bản thân tôi tin tưởng tuyệt đối rằng tri thức của nhân loại thì cần phải được đến với càng nhiều người càng tốt, giá càng rẻ càng tốt, miễn phí là lý tưởng. Hành động giấu giấu diếm diếm tri thức và kiếm lợi trên tri thức của người khác là hành động hèn nhát đáng lên án. Có lẽ phải làm rõ điểm này. Tri thức được khám phá khác với các công trình sáng tạo mà chủ nhân hoàn toàn có quyền giữ bản quyền và thu lợi nhuận. Không ai có quyền mua bán phương trình sóng Maxwell, nhưng có thể bán thuốc chữa SIDA mới nhất. Điểm này dài dòng ta để khi khác. Hy vọng là qua ngữ cảnh của bài viết, các bạn hiểu tôi muốn nói gì. Internet đã thay đổi cơ bản sự xuất bản, nhất là xuất bản khoa học. Nghĩ đến đây, tôi có một mơ ước, rằng một ngày nào đó các sách giáo khoa của chúng đa được để trong một trang web nào đó, cho học trò tải xuống miễn phí, để người nghèo nhất cũng có thể nhờ ai đó tải xuống và in ra [và trả ít phí cho việc này], copy lại cho nhiều học sinh khác cùng dùng. Theo cách này, nhiều người có thể đọc sách giáo khoa, phê bình những chỗ sai đúng o&shynline, sách giáo khoa có gì sai thì có thể chữa ngay lập tức thay vì phải đi qua quá trình xuất bản và phân phối sách hiện nay. Ta vẫn có thể in một số ấn bản nhất định để phục vụ bạn đọc vùng sâu vùng xa trong khi chờ phổ cập Internet. Mô hình vừa cho miễn phí trên mạng vừa bán bản in đã được làm rất phổ biến và thành công ở Mỹ và cả Việt Nam (báo chí o&shynline là một ví dụ rất tốt). Bộ giáo dục nói riêng và nhà nước ta nói chung đã tốn bao nhiêu tiền của cho việc soạn thảo sách giáo khoa, thì cách này sẽ có thể dùng tiền đó trả cho người viết sách và trả tiền thuê server và bảo trì server. Tại sao lại thêm một lớp cản kiếm lợi giữa tri thức và công chúng, trong khi phổ cập tri thức là chiến lược sống còn của Việt Nam? 2. Đến các vấn đề thực tế Mơ ước trên phải chăng là lấy trăng đáy nước. Bạn có thể hỏi: Trong tình trạng Internet chưa được phổ cập, người không có Internet thì làm thế nào? Có khá nhiều cách giải quyết vấn đề này. Ta thử nghĩ vài giải pháp “đơn giản”. Ta vẫn có thể in một số ấn bản nhất định để phục vụ các nơi chưa có Internet. Ý tưởng này giống như các báo chí vừa có bản in vừa có bản o&shynline. Ở các chỗ có Internet nhưng chưa phổ biến lắm, thì có thể lập các dịch vụ in ấn và copy địa phương. Việc phân phối này giống như phân phối/đóng gói phần mềm mã nguồn mở. Thậm chí có thể áp dụng luôn Gnu public lisence (GPL) vào sách. Chẳng phải ta dang có quốc sách phát triển mã nguồn mở hay sao? Điều này hoàn toàn có thể tiến hành song song với việc phổ cập Internet, cho đến khi Internet đến mọi nơi thì cũng đã có nhiều sách o&shynline rồi. · Thế các tác giả sách thì sống thế nào? Dĩ nhiên tác giả phải được trả công xứng đáng. Với nhiều triệu truy cập liên tục trên các trang sách o&shynline này, tiền quảng cáo là một nguồn lợi không nhỏ. Giống như phần mềm mã nguồn mở, các tác giả cũng có thể có tiền từ đóng góp của phụ huynh, các công ty, và nhà nước. · Khi nội dung sách được “mở” cho mọi người phê bình, làm thế nào quản lý được sự hỗn độn này? Một hệ điều hành phức tạp như GNU/Linux mà còn có thể mở toanh hoanh cho người ta đọc nguồn, chê bai, sửa chữa, thì không có lý do gì một quyển sách không quản lý được. Thời gian trước có vụ một ông nhà thơ nào đó phê bình các tác giả viết sách giáo khoa Văn Học. Tôi thấy người ta trích dẫn lẫn nhau trên mặt báo, nhưng có khi trích dẫn thiếu ngữ cảnh, người đọc không có ai có thời gian đi kiểm chứng. Phê bình o&shynline thì năm năm rõ mười, mọi thứ rành rành ra đó. Cái lợi của sách giáo khoa miễn phí thì vô cùng tận Dần dần tiết kiệm công lao động và tiền bạc chuyên chở, phân phối, quan liêu, tham nhũng liên quan đến xuất bản đăng đầy trên mặt báo mỗi năm. Các tác giả sẽ có trách nhiệm hơn khi bàn dân thiên hạ chủ động “soi mói” vào công trình của mình. Sách có thể được viết nháp, cho mọi người phê bình trước khi cho vào chương trình. Vài triệu đôi mắt thì tốt hơn một hội đồng vài chục người, dù là chuyên gia đi nữa. Các lỗi thô thiển sẽ khó mà thoát khỏi quá trình này. Đây chính là cách mà các giáo sư viết sách ở nước ngoài vẫn làm. Thông thường họ giao bản nháp cho bạn bè, đồng nghiệp, dùng để dạy qua vài năm, cho đồng nghiệp và biết bao sinh viên góp ý, sửa chữa, trước khi in. Các tài liệu, bài tập, hình ảnh, liên kết, thông tin có liên quan đến nội dung sách có thể được để o&shynline. Cả học sinh, sinh viên, lẫn thầy cô đều truy cập được. Tác giả có thể làm rõ điểm này, người dùng thắc mắc điểm kia. Cách học này cực kỳ pro-active và là phương pháp học tiên tiến. Học trò và phụ huynh có thể kiểm tra nếu thầy cô giáo dạy sai. Thầy cô giáo có thể dùng các thông tin liên quan làm cho phòng học sinh động hơn. Người ta có thể chia xẻ lẫn nhau kinh nghiệm học tập, giảng dạy đề tài đó. Sách có thể được cập nhật thường xuyên hơn, ví dụ như thêm/sửa một chương cho phù hợp với tình tình hiện tại. Nếu dùng sách offline thì phải chờ rất lâu mới có thể phân phối đến người dùng. Đây cũng là cách cực tốt để thanh thiếu niên và cả phụ huynh có động cơ dùng Internet theo hướng tích cực, thay vì chỉ vào chat-room tán gẫu. Người chưa có Internet thì có động cơ để kết nối Internet, để mua máy tính mới, thúc đẩy thị trường công nghệ cao. Với từng cá nhân thì một máy tính, một máy in, qua mười mấy năm học, sẽ rẻ hơn đi mua cả trăm quyển sách giáo khoa. Còn một lý do tối quan trọng nữa. 3. Hướng đến tương lai Người truyền cảm hứng cho ước mơ trên là tiến sĩ Richard M. Stallman (thường được gọi là RMS), cha đẻ của phong trào phần mềm miễn phí của thế giới. Tôi không thể nghĩ ra một lập trình viên, một hacker nào giỏi hơn RMS (kể cả Linus Torvalds và Bill Gates). Hệ điều hành Linux đáng lẽ phải được gọi là hệ điều hành GNU với lõi Linux (như kiểu máy tính Dell với bộ vi xử lý Intel). Coi Linux như một hệ điều hành đứng riêng là một trong những hiểu lầm cực kỳ đáng tiếc, rất tiếc là khá phổ biến. GNU là công trình con đẻ của RMS. Nhưng thôi, chuyện này ta để dịp khác. Không chỉ là bậc thầy về kỹ thuật máy tính, RMS có ước mơ làm cho cả thế giới có thể dùng, sửa đổi, phân phối, thậm chí buôn bán, các phần mềm miễn phí. Theo nhiều nghĩa, triết lý này của ông tương đồng với ý tưởng rằng tri thức của nhân loại phải đến với chúng ta nhanh chóng và không tốn kém. Việc các nước chậm phát triển mua phần mềm của các tập đoàn lớn, đối với RMS, là một dạng thuộc địa hóa hiện đại. Người ta sẽ bị ràng buộc một cách rất khó chịu vào các phần mềm đắt tiền này, mà lại không biết trong chúng thật sự viết gì (ví dụ có thể có phần gián điệp cài đặt vào). RMS cũng đứng đầu phong trào chống software patents, một trong những loại patent vô lý nhất trên đời. Rồi tôi nghĩ đến một viễn cảnh lớn hơn, khi mà các bài giảng, sách vở ở tất cả các bậc học ở Việt Nam cũng đều miễn phí. Ta sẽ có một thư viện o&shynline khổng lồ. Kiến thức sẽ đến với bất kỳ ai sau một cái click con chuột. Chẳng phải đấy là mục đích tối hậu của phổ cập giáo dục? Tôi đi tìm lòng vòng trên Internet và đã tìm ra bốn dự án có chung chí hướng này. Dự án thứ nhất là của nhà xuất bản kỹ thuật máy tính số một thế giới: nhà xuất bản O’Reilly với “dự án sách mở” (Openbook Project). Các quyển sách ở đây được đăng ký với vài loại lisence khác nhau, như GNU Free Documentation Lisence, Open Publication Lisence, GNU General Public Lisence, và bản thân O’Reilly cũng có rất nhiều sách theo Creative Commons Founders’ Copyright. Về tinh thần, các lisences/copyright này đều giống ước mơ của RMS. Dự án thứ hai là tự điển bách khoa toàn thư miễn phí Wikipedia. Với khoảng 300,000 đề mục, Wikipedia là tự điển bách khoa toàn thư lớn nhất thế giới. (Quyển bách khoa toàn thư của Britanica có khoảng 85,000 đề mục – số liệu tháng 7/2004.) Chất lượng của Wikipedia rất cao, và tôi dùng nó thường xuyên. Mô hình nhiều người đóng góp mang tính phân bố (distributed contribution) của Wikipedia là mô hình đáng học tập cho việc phổ cập kiến thức. Dự án thứ ba là dự án gnowledge của trung tâm giáo dục khoa học Homi Bhabha của Ấn do giáo sư Nagarjuna chủ xướng. Tinh thần của dự án này cũng là kiến thức miễn phí. Dự án cuối cùng là dự án Open Courseware của viện công nghệ Massachusetts. Ở đây rất nhiều bài giảng của các giáo sư hàng đầu thế giới được để mở cho mọi người cùng truy cập. Một thư viện o&shynline khổng lồ bằng tiếng Việt (dĩ nhiên không phải chỉ có sách giáo khoa). Sách vở, bài giảng, trao đổi miễn phí. Học sinh nghèo nhất cũng có khả năng liên lạc với bậc thầy nổi tiếng nhất. Một môi trường học tập, tham khảo, mà ai cũng có cơ hội tham gia, bổ túc cho nhau, học hỏi lẫn nhau. Hay cũng chỉ là một mơ ước, và chúng ta lại đi chậm hơn thế giới? Tất cả có thể bắt đầu bằng một ước mơ.